Metodologia

Socjolog bada człowieka w społeczeństwie, metodolog bada socjologa przy pracy

Paul Lazarsfeld

Źródło: http://www.peopletreespain.com/la-metodologia-en-la-gestion-del-talento/

Znaczenie metodologii naukowej

Skąd wiemy, że premierem Polski jest Donald Tusk, albo to jak powinniśmy przyjść ubrani na egzamin maturalny. Skąd posiadamy wiedzę o tym jak zachować się przy stole lub jak zwracać się do wykładowcy? Skąd wiemy, że Księżyc istnieje albo, że ojcem socjologii jest Auguste Comte? Z dużym prawdopodobieństwem możemy odpowiedzieć, że ktoś nam o tym powiedział, a my mu po prostu uwierzyliśmy (Babbie, 2008). Ludzie poznają rzeczywistość w różnoraki sposób; za pomocą zmysłów, obserwacji świata, doświadczeń, czy od znaczących innych (źródła osobiste) lub w kontakcie z innymi podmiotami, tj.: autorytet, tradycja, wiara, media, albo w procesie socjalizacji (źródła zewnętrzne), bez tego nie wiedzielibyśmy jak prawidłowo funkcjonować w rzeczywistości społecznej. Pamiętajmy jednak, że zmysły też są podstępne, idealnym przykładem tego są tzw. złudzenia optyczne i pareidolia.         

Z kolei fakt, że większość tego, co wiemy, oparta jest na wierze lub umowie społecznej, jest dla wielu naukowców, i nie tylko, z jednej strony naturalną częścią poznania świata, bo w końcu ileż razy można badać i odkrywać te same zjawiska (zasada, że jemy przy stole nożem i widelcem nie przestanie obowiązywać tylko dlatego, że w jednym domu ich zabraknie), jednak z drugiej strony jest niepokojącą, bo skąd można wiedzieć „co rzeczywiście jest rzeczywiste”(Babbie, 2008). Naukowcy zatem uznają umowy dotyczące życia społecznego, ale ustanawiają warunek, że muszą mieć one oparcie w logice i empirii. Dlatego też Socjologia empiryczna stała się odpowiedzią na rosnące zainteresowanie praktyczną stroną wiedzy o społ., była próbą poznania zjawisk społecznych w rzetelny, usystematyzowany czyli… naukowy sposób (Nowak, 1970).

Metodologia nauk społecznych

Termin „metodologia” rozumieć można na dwa sposoby: Pierwszy sposób to rozumienie meta-naukowe, czyli takie, które określa metodologię jako naukę o nauce (naukę o metodach stosowanych w tej nauce). Innym sposobem rozumienia terminu „metodologia” jest po prostu zbiór metod naukowych, który oznacza to samo, co liczba mnoga samego pojęcia „metoda”.

Metodologia (gr. podążanie drogą) jest nauką zajmującą się metodami stosowanymi w nauce, czyli sposobami postępowania nadającymi się do systematycznego stosowania. Metodologia jest zatem, z jednej strony, pewnego rodzaju narzędziem nauki, które umożliwia odkrywanie i weryfikowanie faktów naukowych / społecznych, ale jest też czymś w rodzaju metanauki, bowiem to właśnie ona określa, co uznajemy za naukę, a czego nie. Zdaniem Kotarbińskiego metodologia to „sposób wykonywania czynu złożonego, polegającego na określonym doborze i układzie jego działań składowych, a przy tym uplanowany i nadający się do wielokrotnego stosowania”. Z kolei zdaniem Poppera metodologia to po prostu teoria metody naukowej.

Zdaniem K. Ajdukiewicza, K. Szaniawskiego, P. Lazarsfelda i S. Nowaka zadaniami metodologii są m.in.:

dokonywanie opisów sposobów postępowania badaczy

analiza sposobów konceptualizacji i operacjonalizacji aparatu pojęciowego badaczy

analiza i eksplikacja stosowanych metod i technik badawczych

analiza sposobu konstruowania narzędzi badawczych

opis sposobów zbierania, analizy i interpretacji danych

wyjaśnianie powstałych teorii jako elementu krytyki naukowej

ocena sposobów postępowania badaczy

zebranie tego wszystkiego i ujęcie w system norm poprawnego postępowania naukowego.

Celem prowadzenia badań (naukowych) jest poznanie prawdy o danym wycinku rzeczywistości społecznej, bowiem już dawno zaobserwowano, że to właśnie metodologia umożliwia jej poznanie, gdzie za jej podstawowe funkcje uznać można (Nachmias, 2001):

  1. dostarczenie reguł komunikowania się (odrębny język, żargon naukowy)        
  2. dostarczenie reguł wnioskowania (obserwacja, logika)                 
  3. zapewnianie spójności procedur, metod obserwacji i weryfikacji        
  4. uporządkowanie obserwacji i powiązanie ich w logiczną całość.                 
  5. Intersubiektywność (teorię możemy przyjąć, jeśli podzielimy się nią w środowisku         badaczy, gdzie każdy z nich będzie mógł ją uznać lub skrytykować)         

        

Oprócz tego, co już zasygnalizowałam, istotną rzeczą w metodologii jest język. Aby opisać przedmiot naukowcy posługują się językiem, często w naukach społecznych język ten jest bliski językowi potocznemu, ale coraz częściej dąży się do tego, aby osiągnąć jasność, precyzję i jednoznaczność, gdzie zbiór takich terminów danego języka nazywa się słownikiem. Z reguły badacz dochodzi do wniosku, że znajomość języka jest niezbędna do poznania rzeczywistości społecznej badanej zbiorowości, szczególnie na początkowych etapach jej badania. Istotną rolą języka w rozumieniu i określaniu zjawisk społecznych jest to, że język ten jest nam przekazywany w procesie socjalizacji i znane nam terminy oznaczają dla nas mniej więcej to samo, język ten nas kształtuje i dostarcza gotowych wzorów zachowań oraz sposobów przeżywania, jest też głównym narzędziem komunikacji, a na podstawie relacji innych osób możemy wnioskować o ich stanach psychicznych (Ajdukiewicz, 2006).

Metajęzyk, to rodzaj uniwersalnego języka, za pomocą którego możemy opisać inny język, posiada dwa znaczenia:

  1. stanowi aparat pojęciowo – terminologiczny
  2. posiada takie elementy języka, które służą do przekazywania informacji o nim samym.                          

Język ze swej natury ma konsekwencje, które wykraczają poza intencjonalne skutki ich użytkowników, jest on zarówno środkiem, jak i produktem  interakcji społecznych, poza tym ma wymiar społeczny i posiada wiele funkcji (Jacobson, Halle).

Pamiętajmy, że nauka jest przede wszystkim pewnego rodzaju procesem zdobywania wiedzy, a my możemy określić przebieg tego procesu, charakterystycznego dla nauki, określanego mianem schematu poznania naukowego (Brzeziński, 2007).

Na proponowanym przez niego schemacie zauważamy, że każdy naukowiec powinien umieć poruszać się w dwóch sferach – jako teoretyk, czyli jako znawca dorobku danej dziedziny oraz jako „empiryk” – musi znać metody i techniki sprawdzania postawionych przez siebie hipotez i teorii, których celem jest wyjaśnianie faktów. Teoria (hipoteza), której nie da się sprawdzić empirycznie, której nie można poddać próbie falsyfikacji jest dla nauk empirycznych zupełnie bezużyteczną i niepotrzebną.

Rozwój nauki

Źródło: http://www.iaeu.edu.es/presentacion/metodologia/

Zarówno rozumienie pojęcia „metody”, jak i „teorii” mogą być różne w zależności od paradygmatu. Paradygmat ,zdaniem Kuhna, to pewne akceptowane wzory współczesnej praktyki naukowej – wzory obejmujące równocześnie prawa, teorie, zastosowania i wyposażenie techniczne – tworzą model, z którego wyłania się jakaś szczególna, zwarta tradycja badań naukowych (Nachmias, 2001). Innymi słowy paradygmat to teoria lub zbiór teorii obowiązujących w danej społeczności w danym okresie historycznym, dla której jest ona niemal niepodważalna (Kuhn, 2009).

Fundamentem paradygmatu są założenia funkcjonujące w obrębie tradycji nauki „normalnej” (inaczej zwanej „instytucjonalną”), czyli takiej, gdy podstawą działalności naukowej badaczy jest rutynowe sprawdzanie, poszerzanie paradygmatu obowiązującego w danym czasie historycznym. Zdaniem Khuna nauka nie ma swego celu, a paradygmat może ulec zmianie w czasie kryzysu nauki (gdy obowiązujący dotąd paradygmat przestaje być zgodny z wynikami kolejnych badań, mamy do czynienia z tzw. anomalią). Następuje okres tzw. nauki rewolucyjnej, w trakcie której obalony zostaje dotychczasowy paradygmat i uznany inny, nowy (Kuhn, 2009).

Z kolei zdaniem Poppera wiedza naukowa nie jest i nigdy nie będzie pewna na 100 %, dlatego też nie możemy mówić o jej prawdziwości tylko o potwierdzeniu i to tylko w danym momencie historycznym. Jego zdaniem najlepszą metodą sprawdzenia teorii jest nie jej potwierdzenie, ale jej falsyfikowalnie, czyli szukanie zjawisk, które ją obalą (Popper, 2002).

Natomiast Fayerabend uważa, że warunki współczesnego empiryzmu, czyli warunki zgodności i niezmienności, są nieadekwatne, bowiem pierwszy eliminuje teorie alternatywne, a drugi mówi o stałości znaczeń i definicji. Uważa on, że aby mówić o rozwoju, należy używać teorii alternatywnych, w których znajdują się nowe fakty, a definicje powinny się zmieniać, w końcu świat też się zmienia. Zdaniem Fayerabenda dobry empirysta to krytyk, który czerpie pomysły nawet z metafizyki, ale który też przeprowadza badania w celu ich weryfikacji (Foyerabend, 1979).

Znaniecki mówi o współczynniku humanistycznym, według którego badacz powinien analizować i interpretować zjawiska społeczne zarówno z własnego punktu widzenia, jak i brać pod uwagę to, w jaki sposób badane zjawisko jest rozumiane przez innych ludzi, żyjących w danej kulturze (Znaniecki, 1996).

Teoria

Według twórcy socjologii, Augusta Comte’a, socjologia miała być nauką obejmującą całą wiedzę o społeczeństwie. Wielu wybitnych socjologów po nim definiowało socjologię i jej zakres badań nieco odmiennie, ale mimo takiego zróżnicowania teorii i kierunków metodologicznych dzisiejszej socjologii, wszystkie one mogą być w znacznej mierze przydzielone do jednej z dwóch podstawowych orientacji: naturalistycznej lub humanistycznej. Typologia teorii według Sztompki (1985) przedstawia się w następujący sposób:

Teorie naturalistyczne                           Teorie humanistyczne

                                      Wymiar metodologiczny

Scjentystyczna                                        Humanistyczna

                                     Wymiar epistemologiczny

Obiektywistyczna                                    Krytyczna

                                Wymiar ontologiczny

Mechanistyczna                                   Woluntarystyczna

Socjologia rozwija się w wielu różnych, a nawet wzajemnie wykluczających się kierunkach, a coraz bardziej odległe sposoby jej uprawiania tylko pogłębiają ów podział. Teorii w socjologii jest bardzo wiele, do najbardziej znanych zaliczamy m.in.: teorię konfliktu, teorię wymiany, teorię krytyczną, teorię strukturacji, teorię krążenia elit, teorię systemów, itp.

Teoria według S. Nowaka to zespół praw uporządkowany tak, aby stanowiły one pewną wewnętrznie spójną konstrukcję logiczną. Z kolei Jerzy Szacki uważa teorię socjologiczną za wszelki zespół pojęć i stosunków ogólnych twierdzeń o rzeczywistości społecznej, mających porządkować dostępną wiedzę na jej temat oraz dostarczać wytycznych dla dalszych obserwacji i badań. Wyodrębnił on także 3 odrębne składniki teorii, tj: założenia, pojęcia i prawa.

Podstawy teorii socjologicznej stworzone zostały w okresie 1895 – 1920, kiedy to grupa wybitnych twórców, do których zaliczamy Durkheima, Simmla, Cooleya i Webera, wypracowała nowe podejście do badań zjawisk społecznych. W XIX wieku przedmiotem zainteresowań były głównie dwa zagadnienia (Abel, 1977):

  1. Zainteresowanie społeczeństwem jako całością, gdzie zadaniem socjologii jest uporządkowanie całej istotnej wiedzy o społeczeństwie po to, aby odkryć dotyczące go reguły (podejście syntetyczne).         
  2. Zainteresowanie społeczeństwem jako areną walki o byt, gdzie socjologia orientowała swoją uwagę w znacznej mierze na specyficznych problemach dotyczących jednostki, jako zbiorowości, oraz na ich zachowaniach zbiorowych (podejście diagnostyczne).         

Po grupie wybitnych twórców socjologii przyszło nowe pokolenie, które zaczęło kwestionować podstawowe założenia wcześniej sformułowane. Uważali oni bowiem, że aby stworzyć nową naukę nie wystarczy zajmować się jedynie badaniami empirycznymi. Zaczęli zatem poszukiwać nowego podejścia do zjawisk społecznych i tym sposobem powstała teoria socjologiczna nazywana „podejściem analitycznym”.

W wyniku takiego rozwoju uznajemy dwa zasadnicze składniki nauki (Abel, 1977):

  1. Teoretyczny – zaliczmy do nich schematy pojęciowe, którymi operuje dana nauka
  2. Empiryczny – czyli fakty.         

Badania:

W metodologii nauk empirycznych rozróżniamy kilka poziomów typologii podejść badawczych. Podejście badawcze to ogólnie mówiąc, pewien określony sposób zdobywania wiedzy (Babiński, 2004). Z kolei badania społeczne to ogólna nazwa badań, których zadaniem jest poznanie i zrozumienie postaw, opinii, zachowań, działań badanych jednostek.

Najczęściej spotykanym podejściem badawczym jest płaszczyzna metod. Metody to inaczej sposoby poznawania rzeczywistości społecznej, które aby tego dokonać stosują pewne zespoły zasad i technik gromadzenia danych empirycznych (Babiński, 2004). Do tak szeroko sformułowanej definicji metod można zaliczyć trzy jej rodzaje, zaproponowane jeszcze przez A. Comte’a:

  1. Obserwacja
  2. Eksperyment
  3. Metoda porównawcza         

Drugą płaszczyzną podziału podejść badawczych jest płaszczyzna techniki badawczej, którą definiujemy jako pewien zespół dyrektyw mówiących o zasadach korzystania z narzędzi badawczych. Zaś trzecią płaszczyzną podziału podejścia badawczego jest płaszczyzna procedur, które definiujemy jako pewien sposób organizacji badań. O procedurach mówi się wtedy gdy w badaniach stosujemy kilka technik badawczych, a czasem nawet metod (triangulacja). Znanymi procedurami są: procedura badań terenowych, procedura analizy treści, czy procedura badań reprezentacyjnych. Czwartą płaszczyzną podziału podejścia badawczego jest płaszczyzna typu badań, które definiujemy podobnie jak metodę, ale tu w większości przypadków nie istnieją konkretne, wyraźnie zarysowane przesłanki teoretyczne badań określonego typu. Zaliczyć tu można badania monograficzne, case study, czy polling (Babiński, 2004).

Metodologia a praktyka społeczna

Zdaniem Znanieckiego (1996) – socjolodzy powinni umieć przewidywać przyszłe sytuacje oraz dysponować odpowiednio dużym zasobem skutecznej i obiektywnej wiedzy, którą będzie można zastosować w każdej sytuacji. Zatem nauka powinna być zarówno przewidywalna, powinna rozwijać się sama w sobie, być obiektywna, empiryczna, jak i powinna być stosowalna w praktyce. Jednak zastosowanie w praktyce może być mylące, bowiem często przeceniamy naszą wiedzę, uważamy, że znamy rzeczywistość społeczną, ponieważ w niej funkcjonujemy, jednak należy pamiętać, że nasz zakres wiedzy o rzeczywistości, nawet jako badaczy, jest zawsze ograniczony. Poza tym, jeśli w jednych badaniach otrzymano dane wyniki, to wcale nie oznacza, że po ich „idealnym” powtórzeniu, znów je otrzymamy, bowiem ludzie reagują na to, czego się dowiedzieli i albo się z tym zgodzą i to powielą albo nie i na złość badaczowi zrobią inaczej, lub zachowają się zupełnie inaczej i nas wprowadzą w niemałe osłupienie. Należy pamiętać, że eksperyment i teoria są pewnymi schematami, a schematy zawsze są wersją uproszczoną rzeczywistości, w której zjawiska są pod wpływem nie kilku czynników, które uwzględniliśmy w badaniach, ale kilkunastu, lub kilkudziesięciu, o których możemy nie mieć „zielonego pojęcia” lub wiedzieć o nich, ale nie mieć na nie żadnego wpływu.

Zdaniem Myrdala (Malikowski, Marczuk, 1986), nauka może nas jedynie poinformować o ewentualnych skutkach przyszłych zdarzeń, sytuacji, będących konsekwencją naszych decyzji czy zachowań. Nauka poda nam wiele szczegółów dotyczących wyboru takiej a nie innej możliwości zachowania, jego przyczyn i konsekwencji, poda nam szereg innych zachowań i ich konsekwencji, poda nawet te najbardziej optymalne, ale za nas nie wybierze, nie podejmie za nas decyzji. To jednostka samodzielnie decyduje o tym, co i jak robi i sama powinna być za swój wybór, jako istota racjonalna, odpowiedzialna.

Metodologia w pracy badawczej

Każda praca badawcza (praca licencjacka, magisterska, itp) powinna zawierać rozdział metodologiczny, który umożliwia dokładne określenie tego, czym badacz/student chce się zająć (problemy badawcze), jakie zjawisko przebadać, w jakim celu, z wykorzystaniem jakich narzędzi, jakie hipotezy chce zweryfikować, na jakiej próbie i za pomocą jakiej metody.

Plan stanowi początek badań, ma na celu odzwierciedlenie wszystkich etapów procesu badawczego. Każde badania są inne i zależne od wielu czynników, czasem wykonuje się niektóre etapy procesu badawczego wcześniej niż pozostałe, innym razem badania przebiegają według klasycznego schematu, którym nie należy się aż tak dokładnie kierować.

Podstawą badań oczywiście jest pomysł na tematykę, każdy student wie, jaki z tym jest problem. Same zainteresowania, idee i znajomość teorii nie zawsze wystarczą, chociaż są dużym ułatwieniem (Babbie, 2008). Kolejnym problemem może być to jak wyglądać ma nasza praca, czy decydujemy się na pisanie teorii, a później robienie badań (Popper), czy może odwrotnie, robimy badania, a później piszemy teorię (Nachmias, 2001)? Wszystko zależy od tematyki badań i indywidualnego planu.

Swoją własną pracę licencjacką (wtedy), dokładnie jej rozdział metodologiczny, pisałam jeszcze przed przeprowadzeniem badań, ale z dokładnym pomysłem na nie. Rozpoczęłam oczywiście od określenia przedmiotu i celu badań. Na kolejnym etapie określiłam problem badawczy, czego następstwem było ułożenie hipotez badawczych, określenie zmiennych i dobranie odpowiednich wskaźników (konceptualizacja i operacjonalizacja). Następnie określiłam metodę badawczą, wyznaczyłam konkretne techniki i wybrałam narzędzie badawcze. Na koniec opisałam rzeczywisty przebieg badania, to gdzie, kiedy i jak zostały one przeprowadzone. Opisałam również problemy z jakimi się spotkałam i ich ewentualne przyczyny. Cały plan powinien zatem wyglądać następująco (Babbie, 2008):

  1. Konceptualizacja:

– określenie przedmiotu i celu badań,         

– określenie problemu (problemy) badawczego,

– określenie zakresu znaczeniowego stosowanych pojęć

  1. ułożenie hipotez, określenie zmiennych, dobranie wskaźników (operacjonalizacja)
  2. wybranie metody badawczej, technik i narzędzia badawczego, (operacjonalizacja cd.)
  3. opisanie organizacji i obszaru badań.         
  4. Przeprowadzenie obserwacji
  5. Przetwarzanie danych i ich analiza
  6. Zastosowanie wyników w praktyce w celu sprawdzenia ich poprawności lub ocena ich implikacji

Mój plan badawczy wyglądał w ten sposób, ale Wasz może przebiegać odmiennie w zależności od tematu pracy i wielu innych czynników. Proszę nie korzystać z niego dosłownie, ale potraktować tylko jak pewien odnośnik do tego, jak rozdział metodologiczny mógłby wyglądać.

Metodologia jest ważną częścią pracy socjologa, stanowi system, który jasno określa reguły i procedury, do których też odwołują się badania społeczne. System ten ulega zmianom, pewnym ulepszeniom po to, aby znaleźć nowe metody, sposoby analizowania, wnioskowania, które będą bardziej adekwatne i przydatne oraz które przyczynią się do postępu (Nachmias, 2001). Każdy socjolog jako dobry empirysta czy naukowiec powinien być sceptyczny, bowiem zawsze należy wątpić, sprawdzać prawdziwość, domagać się odpowiedzi, obalać to co można i budować nowe, jeśli można, bowiem czasem coś co jest od dawna uznawane za potwierdzone, może już takim nie być, a zjawisko dawniej abstrakcyjne może stać się rzeczywistym (Fayerabend, 1979).

Źródło: www.iaeu.edu.es/presentacion/metodologia/

Bibliografia:

  1. Ajdukiewicz K. (2006). Język i poznanie. Tom 1. Warszawa: PWN.         
  2. Brzeziński J. (2007). Metodologia badań psychologicznych. Warszawa: PWN.         
  3. Jakobson R., Halle M. (1964). Podstawy języka. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
  4. Khun T. (2009). Struktura rewolucji naukowej. Warszawa.
  5. Popper K. (2002). Logika odkrycia naukowego. Warszawa.
  6. Fayerabend P.K. (1979). Jak być dobrym empirystą. Warszawa.        
  7. Nowak S. (1970). Metodologia badań socjologicznych. Warszawa: PWN.        
  8. Nowak S. (2007). Metodologia nauk społecznych. Warszawa: PWN.        .
  9. Karpiński J. (2006). Wprowadzenie do metodologii nauk społecznych. Warszawa.
  10. Babiński G. (2004). Metodologia a rzeczywistość społeczna. Kraków: Zakład wydawniczy NOMOS.
  11. Nachmias C. F., Nachmias D. (2001). Metody badawcze w naukach społecznych. Poznań: Zysk i S-ka.
  12. Babbie E. (2008). Podstawy badań społecznych. Warszawa: PWN.
  13. Sułek A. (2002). Ogród metodologii socjologicznej. Warszawa.
  14. Abel T. (1977). Podstawy teorii socjologicznej. Warszawa.        
  15. Thomas W. J., Znaniecki F. (1996). Chłop polski w Europie i Ameryce. W: Malikowski S., Marczuk S. (red.): Socjologia ogólna. Tom 1. Tyczyn.

 

Małgorzata Popiołek

One thought on “Metodologia”

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *