Pojęcie tygodnia: DEWIACJA

W socjologii wiąże się dewiację nie z typem osoby, ale z sytuacją lub systemem społecznym. Nie ma jednoznacznego określenia czynu dewiacyjnego, nawet morderstwo bywa niekiedy akceptowane. Można wskazać dwie zasadnicze cechy:
1. naruszenie wzorców normatywnych
2. stygmatyzujące własności dewiacji- przypisywanie etykiet niektórym zachowaniom

Dewiacja jest pojęciem o zmiennym zakresie, wieloznacznym i płynnym.

Za najlepszy punkt wyjścia analiz dewiacji uważa się twórczość E. Durkheima. W jego pracach pojawiają się dwa istotne wątki:

a) problem anomii- braku lub załamania się norm. Pojęcie to skłania do przeniesienia uwagi z osoby dewianta na cechy struktury społecznej

b) badania nad funkcją dewiacji- dewiacja wiąże się ze zjawiskami, które warunkują samo istnienie społeczeństwa, sama w sobie nie jest czymś anormalnym, ponieważ każde społeczeństwo potrzebuje dewiacji

Dewiacja:
definicja prawna– dewiacja to odstępstwo od prawa (np. morderstwo, gwałt, kazirodztwo)
definicja społeczna– zachowania, które nie naruszają kodeksów prawnych, ale naruszają normy społeczne

Próby wyjaśnienia dewiacji:
1. Biologiczne i psychologiczne:

  • C. Lambros– przestępcy to osoby reprezentujące typ atawistyczny (niskie czoło, wysunięta szczęka, szerokie kości policzkowe, duże, odstające uszy, gęste owłosienie ciała)
  • Sheldon– „typ ciała” ma związek z przestępczością; przestępcy to osoby z typem mezomorficznym (muskularny i atletyczny)

2. Socjologiczne- teorie mikropoziomowe

  • Sutherland– teoria zróżnicowanych powiązań
    Jednostki uczą się przestępczości w procesie socjalizacji. Przestępczość jest po prostu rezultatem obecności subkultury dewiacyjnej, za pośrednictwem której ludzie uczą się norm i zachowań prowadzących do aktów antyspołecznych. Tym, co odróżnia przestępcę od „nie- przestępcy” to nie proces socjalizacji, ale jego zawartość: to, czego się uczy.
  • Reckless– teoria kontroli
    Zachowania przestępcze wynikają z braku wewnętrznej kontroli jednostki, a także odpowiedniej i skutecznej kontroli społecznej

3. Socjologiczne- teorie makropoziomowe 

  • napięcia strukturalne- anomia (Durkheim)- typowe normy kierujące zachowaniem nie są już dłużej odpowiednie ani skuteczne. Skutkiem anomii jest obniżenie zdolności społeczeństwa do kształtowania odpowiednich zachowań. Na tej podstawie Merton twierdził, że dewiacja powstaje na skutek napięcia strukturalnego- wynikającego z braku jasnych związków między celami a środkami, którymi dysponuje społeczeństwo do osiągania tych celów.
    4 typy adaptacji dewiacyjnej według Mertona:
    1. innowacja- osoba akceptuje cele kulturowe, ale nie zgadza się ze społecznie usankcjonowanymi środkami ich osiągania (np. osoba wykorzystująca poufne informacje do swoich celów)
    2. rytualizm- osoby nie rozumiejące celów kulturowych mimo wszystko zachowują się w sposób społecznie akceptowany (biurokrata bardziej zajęty wypełnianiem wniosków, niż celem, któremu one mają służyć)
    3. wycofanie się- opisuje sytuację osoby, która porzuciła zarówno kulturowo aprobowane cele, jak i środki (np. włóczęga)
    4. bunt- sposób adaptacji, w którym osoba nie akceptuje kulturowo aprobowanych celów i środków i zastępuje je innymi celami i środkami (np. rewolucjonista)
  • Quinney, Spitzer- kapitalizm i teoria konfliktu
    Korzenie teorii konfliktu tkwią w marksistowskim poglądzie, że kapitalizm- system ekonomiczny, w którym środki produkcji są własnością prywatna, a nie państwową- jest źródłem przestępstw. Ponieważ kontrola nad dobrami nie jest rozdzielona równomiernie, kapitalizm skłania ludzi do zachowań przestępczych zarówno w celu otrzymywania tego, co im się, jak sądzą, należy (robotnik), jak i utrzymania lub pomnożenia tego, co mają (kapitaliści)
  • Goffman, Erickson, Becker- teoria naznaczania
    Traktuje dewiację jako niezdolność do skategoryzowania pewnych działań pewnych działań jako stosownych bądź niestosownych.
    Podział dewiacji:
    – dewiacja pierwotna- wszyscy ludzie dopuszczają się niekiedy działań dewiacyjnych, ale nie wszystkie te działania są zauważalne, a jeśli, to traktuje się je jako przypadkowe odchylenie czy przekroczenie normy
    – dewiacja wtórna- publiczne naznaczanie kogoś jako dewianta, i w konsekwencji, zaakceptowanie przez popełniającą wykroczenie osobę tożsamości dewianta. Tę akceptację uważa się za stygmat- silnie negatywny pogląd istotnie zmieniający widzenie siebie przez daną osobę i zmuszający ją niejako do kontynuowania swej „dewiacyjnej kariery”

 

Źródła:
1. Słownik socjologii i nauk społecznych. Wydawnictwo Naukowe PWN 2008.
2. Goodman, Wstęp do socjologii. Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2009.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *