Pojęcie tygodnia – Wskaźnik

Czym jest wskaźnik i po co nam on?

 

Wskaźnik (inaczej indicator) jest w naukach społecznych, a szczególnie w badaniach, elementem niezbędnym. Już na etapie tworzenia definicji danego pojęcia należy określić to, co będzie jego wskaźnikiem. Niezbędność wynika z tego, iż pojęcia, którymi się posługujemy nie istnieją jako takie, a tylko są w jakiś sposób rozumiane w naszej kulturze. Co za tym idzie, należy znaleźć zjawisko, które będzie “sugerowało”, iż mamy do czynienia właśnie ze zjawiskiem opisywanym przez pojęcie. Wynika więc z tego, iż wskaźnik jest dowodem na istnienie bądź nie istnienie danego, wybranego przez nas pojęcia oraz, ujmując to w bardziej zaawansowane ramy, że obecność danego wskaźnika świadczy w większym bądź mniejszym stopniu o obecności pojęcia, do którego się on odnosi.

Załóżmy, że interesuje nas pojęcie pojednania, bowiem przyjęliśmy, że jest niezbędne do prowadzonego przez nas badania. Jednak już na samym początku analizy zauważamy, że jest to zjawisko, które tak naprawdę nie istnieje jako takowe ( Widział ktoś kiedyś pojednanie? Jak wyglądało bądź wygląda? Jaki ma kształt? Jaki ma kolor?), ale jednak jest ono naszym celem i musimy ustalić, jak możemy obserwować je jednocześnie nie popadając w zjawisko reifikacji (traktowanie pojęć jako istniejących rzeczywiście). Od razu przychodzi nam na myśl jedno rozwiązanie, tak! Jest to wskaźnik!

Możemy powiedzieć, że uścisk dłoni po kłótni, pisemne przeprosiny, podpisanie traktatu pokojowego, przytulenie się zwaśnionych stron to właśnie jest pojednanie. Musimy zdawać sobie sprawę, że ktoś inny może zaklasyfikować uścisk dłoni jako przywitanie się, ale sam fakt usytuowania tego w naszej pracy pod hasłem pojednania umożliwia dojście obydwu stron do porozumienia i stworzenie takiego samego obrazu naszego pojęcia. Tym samym uchwyciliśmy nasze pojęcie i możemy zaklasyfikować dane zjawisko jako pojednanie bądź nie. Mówimy tu o “zmiennej ukrytej”, której nie da się bezpośrednio obserwować.

Drugim powodem, dla którego należy stosować wskaźniki w naszych badaniach jest to, że po stworzeniu klasyfikacji mamy problem z określeniem przynależności pewnych zdarzeń, zjawisk, przedmiotów. W tym przypadku konieczne jest opracowanie wskaźników, które pomogą nam uporać się z tą sytuacją.

Do zrozumienia dalszej części pracy niezbędne jest określenie, czym jest indicatum ponieważ jest to nieodłączny element, który występuje, kiedy zajmujemy się wskaźnikami, a więc indicatum to nic innego jak pewne zjawisko bądź zdarzenie, które wskazuje nam indicator.

 

Jak możemy zaklasyfikować wskaźniki?

 

  1. Pawłowski, na którego powołuje się Stefan Nowak, klasyfikuje wskaźniki w następujący sposób (Metodologia badań społecznych str 168)
    1. Wskaźniki definicyjne, które zawarte są w definicji danego pojęcia. Dla przykładu: zamożność możemy zdefiniować operacyjnie jako zarobki większe niż 5 tysięcy na miesiąc, czyli naszym wskaźnikiem będą zarobki. Pojawiały się również głosy, aby definiować pojęcia jedynie poprzez operacje.

Należy rozpatrzyć tutaj 2 rodzaje sytuacji:

  • Wskaźnik jest warunkiem wystarczającym dla zjawiska Z, które nie ma charakteru syndromatycznego (założenie). Wtedy dane zjawisko uznane za wskaźnik jest desygnatem pojęcia, a wszelkie zjawiska spoza zakresu W usytuowane są w tzw. „obszarze nieoznaczoności” i nie wiadomo, czy są one desygnatami zjawiska Z. Do sposobu zmniejszenia “obszaru nieoznaczoności” przejdę później.
  • Wskaźnik jest warunkiem koniecznym, wtedy nie wystąpienie wskaźnika (W) wskazuje na nie wystąpienie zjawiska Z, czyli mamy do czynienia z nie-Z, ale samo wystąpienie W nie przesądza o tym, czy wystąpi dane zjawisko

    2. Wskaźniki rzeczowe, tutaj wskaźnik nie jest zawarty w definicji naszego pojęcia. Wskaźniki rzeczowe możemy podzielić na następujące elementy:

  • Wskaźniki empiryczne, występują wtedy, kiedy można bezpośrednio zaobserwować wskaźnik i indicatum
  • Wskaźniki inferencyjne (inferencja czyli wnioskowanie), występują wtedy, kiedy jedynie w sposób pośredni możemy obserwować dane zjawisko, czy to za pomocą korelacji czy założeń stricte teoretycznych. Te wskaźniki możemy również podzielić na 2 rodzaje:
  • Wnioskowanie o napięciu emocjonalnym, dla przykładu na podstawie czyjegoś wyrazu twarzy możemy stwierdzić, co czuje bądź jak się zachowuje (zaczerwienił się, więc jest zawstydzony)
  • Interpretacja w kategoriach psychologiczno-kulturowych, dla przykładu możemy założyć, że danej jednostce zależy na przyszłości bowiem dużo uczy się przed egzaminami

Wielokrotnie jednak trudna jest taka klasyfikacja bowiem dany element może należeć jednocześnie do wielu klas na przykład o bogactwie może świadczyć posiadanie drogiego samochodu, ale również pewien styl życia, zachowanie w danej sytuacji, czy wysoki poziom konsumpcjonizmu. Najczęściej wynika to z pojęć syndromatycznych.

Co może być wskaźnikiem?

Wskaźnikiem może być wszystko co można zaobserwować w sposób bezpośredni bądź pośredni. Ważne jest również, aby odnosił się do zjawisk interpretowalnych  w danej kulturze (musi być zrozumiały dla danej społeczności).

Najczęściej używanymi wskaźnikami w naukach społecznych są:

  1. Zachowania ludzkie
  2. Wypowiedzi
  3. Przedmioty materialne
  4. Pozatreściowe elementy wypowiedzi

 

Na ile dokładnie możemy kontrolować trafność wskaźników i czym są tzw. moce wskaźnika?

Możemy wyróżnić 3 miary wskaźnika:

  1. Moc odrzucenia. O doskonałej mocy odrzucenia ( przybierająca wartość 1) względem indicatum I mówimy wtedy, gdy zakres wskaźnika W nie zawiera w sobie własności nie-I nie zważając na to, ile przy tym odpadło zjawisk o własności I. W tym przypadku zjawiska i przedmioty posiadające własności W mają zarazem I. Przy doskonałym mocy odrzucenia wszystkie W są I, ale nie jest to zależność obustronna ( niekoniecznie I jest W). Przykładem może być chociażby zaklasyfikowanie osób o poglądach prawicowych na przykładzie przynależności do PiS-u nie zważając na to, że nie każda osoba o takich poglądach jest w tej partii
  2. Moc zawierania. Przybiera ona doskonałą moc (1) kiedy w zakresie W znalazły się wszystkie zjawiska bądź przedmioty o własności I, nie zważając na to, ile przy tym w zbiorze znalazło się nie-I. Wszystkie I są W, ale niekoniecznie odwrotnie. Przykładem jest zaklasyfikowanie wszystkich osób, które przyszły na koncert Nightwish jako ich fanów, chociaż część osób przyszło na ten event, ponieważ jego znajomy szedł.
  3. Moc rozdzielcza, przybiera doskonałą moc (+1) wtedy kiedy W w swoim zakresie zawiera wszystkie I i nie zawiera zjawisk o własnościach nie-I. W tym przypadku W i I są identyczne czyli wszystkie W to I i odwrotnie.

Przykłady takich zbiorów można znaleźć w książce Stefana Nowaka “Metodologia badań społecznych” na stronie 178-179.

Na zakończenie chciałbym się odnieść do sposobu zmniejszania zakresu “obszaru nieoznaczoności”. Niezwykle przydatne w badaniach jest operowanie na 2 rodzajach wskaźników. Pierwszy to W, który zawiera w sobie wielkie prawdopodobieństwo wystąpienia zjawiska I oraz W nie-i, który posiada wielkie prawdopodobieństwo nie-I. Są to pary redukcyjne. Wszystkie elementy zawierające się pomiędzy tymi dwoma wskaźnikami należą do “obszaru nieoznaczoności”. Jest to szczególne przydatne przy porównywaniach między sobą 2 grup.

 

Bibliografia:

 

Babbie Earl: Podstawy badań społecznych (2009). Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa

Nowak Stefan: Metodologia badań społecznych (2010). Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa

 

Autor: Adrian Przytuła

One thought on “Pojęcie tygodnia – Wskaźnik”

  1. Jest to dość niezrozumiały i wymagający sprawdzenia wielu odniesień artykuł, który przez swą zawiłość (głównie we fragmentach tłumaczących temat na oznaczeniach literowych) sugeruje, że autor mógł nie do końca wiedzieć jak właściwie wytłumaczyć to pojęcie.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *