SYLWETKA MIESIĄCA: ROBERT KING MERTON

Robert King Merton

Socjolog amerykański urodzony 4 lipca 1910 roku, zmarł 23 lutego 2003 roku. Czołowy przedstawiciel funkcjonalizmu. Ukończył uniwersytet Harvarda. Jest autorem kilku prac, z których w Polsce najbardziej znana jest „Teoria socjologiczna i struktura społeczna”.

W swoich pracach przeciwstawia się budowaniu wielkich systemów społecznych, preferuje teorie średniego zasięgu. Jego teorie dotyczyły w dużej mierze ról społecznych, grup odniesienia, dewiacji społecznej i anomii oraz biurokracji czy samospełniających się przepowiedni. Zajmował się również religią.

W swojej książce „Teoria socjologiczna i struktura społeczna” pisze o trzech związanych ze sobą założeniach wczesnego funkcjonalizmu: funkcjonalna jedność społeczeństwa, funkcjonalizm uniwersalny i funkcjonalizm niezbędności. Według pierwszego z tych założeń każdy system społeczny jest powiązaną wewnętrznie całością, wg drugiego cokolwiek wchodzi w skład systemu stanowi jego żywy element, a trzecie założenie mówi, iż każda część systemu jest niezbędna. Tak Merton wyobrażał sobie działanie społeczeństwa.

R. K. Merton wprowadza pojęcie funkcji „jawnych” i „ukrytych”. Pierwsze są to świadome i zamierzone funkcje procesów społecznych te drugie nieświadome i niezamierzone. Funkcją „jawną” wydania ustawy antyhazardowej może być zlikwidowanie hazardu, funkcją „ukrytą” będzie powstanie nielegalnego podziemia gier hazardowych. Funkcją „jawną” misji chrześcijańskich w Afryce może być nawracanie na chrześcijaństwo, funkcją „ukrytą” niszczenie kultury rodzimej. W końcu nadzór partii komunistycznej nad wszystkimi dziedzinami życia społecznego „jawnie” gwarantował ład społeczny i trwanie rewolucji, „skrycie” tworzył nową dziwnie burżuazyjną klasę wygodnickich biurokratów coraz miej skłonnych do wyrzeczeń i bolszewickiego poświęcenia.

Merton wprowadza również szereg innych pojęć. Eufunkcje to funkcje pełnione przez mniejsze całości (małe grupy) na rzecz większych całości (np. państw). Dysfunkcje to takie mechanizmy które działają w sposób negatywny na modyfikacją lub adaptację systemu społecznego. Są przeciwieństwem funkcji. Działanie funkcji i dysfunkcji powoduje że system nieustannie się zmienia.

R. K. Merton zajmował się także napięciami między społeczeństwem a jednostką w kontekście anomii i ładu społecznego. Zauważa że społeczeństwo ma dwie sfery stosunkowo autonomiczne: kulturę i strukturę społeczną. Kultura określa nam pewne cele (wartości), sugeruje czego powinniśmy pragnąć. Struktura może nam dać zinstytucjonalizowane środki do realizacji tych celów (normy czyli sposoby zachowań). W społeczeństwie ustabilizowanym najpowszechniejszą postawą człowieka jest konformizm. Występuje gdy kultura tworzy nam cele, które są możliwe do realizacji za pomocą obecnych w społeczeństwie zinstytucjonalizowanych środków. Tak można wytłumaczyć dlaczego w np. Indiach jest tak mało przestępstw i zachowań patologicznych, choć to kraj ubogi i wielu kontrastów w porównaniu do USA. Otóż w Indiach jak w społecznościach średniowiecznej Europy istnieje wiara w przekonanie o słuszności zastanego ustroju i ładu (biedni są biedni, bogaci są bogaczami i tak powinno być, każdy ma szansę być kimś lepszym w przyszłym życiu). Natomiast w Stanach Zjednoczonych, gdzie kultura stawia wysokie cele materialne (ambicja świadczy o patriotyzmie), a w strukturze panują nierówności daje się odczuć element zachowania innowacji wobec istniejącego porządku. Merton wyróżnia również inne postawy przystosowania się do istniejącego ładu jak rytualizm (gdy postępujemy zgodnie z normami nie znając celów czyli nie ze względu na wartości), bunt czy wycofanie (forma czynna i bierna gdy nie ma środków ani celów).

Znana jest teza Mertona w której argumentował iż religia protestancka sprzyja rozwojowi nauki w większym stopniu niż inne religie. Zauważył również iż judaizm i późniejsze od niego chrześcijaństwo przyczyniły się w znacznym stopniu do racjonalizacji, zastępując panteon bóstw monoteistycznym bogiem i ograniczywszy jego rolę do stworzenia świata, zakończenia jego istnienia i uwzględnienia tylko kilku sporadycznych interwencji między początkiem a końcem świata. Taka wizja dała nam ogląd ustabilizowanego świata z określonymi prawami.

Źródła:

  1. Berger Peter, Zaproszenie do socjologii, wyd. PWN, Warszawa 2003
  2. Bruce Steve, Socjologia: Bardzo krótkie wprowadzenie, wyd. GWP, Sopot 2012
  3. Giddens Anthony, Socjologia, wyd. PWN, Warszawa 2005
  4. Szacki Jeży, Historia myśli socjologicznej, wyd. PWN, Warszawa 2006

autor: Łukasz Walkowiak

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *