Pojęcie tygodnia: Teoria wymiany

Najistotniejszymi przedstawicielami teorii wymiany są Peter Blau oraz Georg Homans zaś sama teoria ma swoje korzenie w socjologii, antropologii,, ekonomii oraz eksperymentalnej psychologii behawiorystycznej

Stosunki społeczne jako rynek

Teoria wymiany traktuje życie społeczne jak rynek, na którym wzajemne stosunki regulowane są poprzez interakcje, które nakierowane są na osiągnięcie danego celu. W myśl tego założenia interakcje traktuje się w następujący sposób:

  1. jako dobrowolną wymianę nagród i kar pomiędzy jej uczestnikami,
  2. jako wymianę nagród pomiędzy poszczególnymi jednostkami oraz między większymi tworami społecznymi jak na przykład grupy społeczne,
  3. jako system nagród i kar wynikających z aktywności jednej jednostki wobec drugiej,
  4. jako racjonalne/rachunkowe działania  dążące do osiągnięcia korzyści,
  5. jako najmniejszy element składający sie na życie społeczne,
  6. jako zjawisko konstytuujące system społeczny.

Nagrodą jest tutaj cenione przez nas dobro, które chcemy uzyskać zaś karą jest wysiłek, który nakierowany był na cel, ale nie został zrealizowany. Jako karę traktuje się też poniesione przez nas koszta, które nie wystąpiłyby gdybyśmy nie wchodzili w daną interakcję. Nagroda przybiera tutaj postać zarówno materialną jak i niematerialną, czyli mogą to być na przykład prestiż, wykształcenie i inne dobra cenione przez społeczeństwo. Nagrody i kary  rozróżnić też można na następujące formy jak biologiczna (ból), kulturowa (przyznanie orderu), uniwersalnej “waluty”, czyli pieniądze itd.

Zakłada się bowiem, iż cenione przez nas dobra znajdują się w posiadaniu innych i poprzez interakcję chcemy je pozyskać. Należy podkreślić, że wartością jest również sama przyjaźń czy możliwość współpracy.

Homans wyróznia 5 fundamentalnych praw, które rządzą wszelkimi interakcjami:

  1. jeśli jakieś działanie jest częściej nagradzane, jednostka częściej podejmuje takie działanie,
  2. jeśli jakiejś sytuacji bodźcowej towarzyszyło w przeszłości doświadczenie gratyfikujące, to jednostka będzie starać się znaleźć znów w takiej sytuacji,
  3. im większą wartość ma dla jednostki nagroda za jej działanie, tym częściej będzie takie działanie podejmować,
  4. im częściej jednostka otrzymuje daną nagrodę, tym mniej wartościowa  staje się dla niej ta nagroda,
  5. gdy jednostkę spotka niespodziewana nagroda lub gdy uniknie oczekiwanej kary, reaguje zadowoleniem i zgeneralizowaną sympatią wobec innych” (Piotr Sztompka, 59str).

Różne formy wzajemnych stosunków wymiany

Georg Homans wyróżnia dwa poziomy wzajemnej wymiany ze względu na płaszczyznę na jakiej te stosunki sie odbywają. Pierwszym z nich jest poziom “subinstytucjonalny”, który wyróżnia się tym iż jednostki konstruują swoje działania twarzą w twarz, a sam skutek tych działań jest widoczny bezpośrednio. Drugi poziom określa mianem instytucjonalnego, w którym rezultaty interakcji nie są widoczne na pierwszy rzut oka. Przykładem tego jest chociażby przelew bankowy.

Z innej perspektywy analizuje zjawisko wymiany Peter Blau. Wyróżnia on bowiem w ramach tej teorii mikrostruktury jak i makrostruktury. W obrębie mikrostruktur relacje między jednostkami występują bezpośrednio, a warunki wzajemnej gry są ustalane przez nie same na podstawie wzajemnych interakcji. Makrostruktury są bytami składającymi się z mikrostruktur i przez swoją złożoność relacje wymiany przybierają charakter pośredni. Wymiana jest tu bowiem możliwa jedynie poprzez jednolity system zasad i wartości, które konstytuują jej spójność i nadają wspólny cel wchodzącym w jej skład strukturom. Zwraca również uwagę Blau na to iż wzajemne stosunki między jednostkami z mikrostruktur jak i makrostruktur konstruowane są poprzez wzajemną atrakcyjność oraz współzawodnictwo. Pojawia się jednak problem wielości i różnorodności grup biorących udział w procesie wymiany i aby je regulować potrzebna jest instytucja, która będzie nadrzędna nad nimi wszystkimi. Taką instytucję Blau nazywa organizacją polityczną, która nadzoruje i ustala warunki wymiany na poziomie mikro jak i makrostruktur, prawdopodobnie miał na myśli państwo. Podkreślił również iż naruszenie zasady wzajemności i sprawiedliwej wymiany prowadzi do konfliktu.

 

Bibliografia:

  1. Mikusińska Aldona wyd. (2008). Socjologia. Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa. Wydawnictwo Naukowe PWN.
  2. Szacka B. (2008). Wprowadzenie do socjologii. Warszawa. Oficyna Naukowa.
  3. Sztompka P. (2012). Socjologia.Analiza Społeczeństwa. Kraków. Wydawnictwo “Znak”.
  4. Turowski J. (2000). Socjologia. Wielkie struktury społeczne. Lublin. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

 

Autor: Adrian Przytuła

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *