SYLWETKA MIESIĄCA: JÜRGEN HABERMAS

Jürgen Habermas to niemiecki socjolog, który urodził się 18 czerwca 1929 roku w Düsseldorfie. Jego dzieciństwo przypada zatem na czas, w którym do władzy w Niemczech doszła NSDAP z Hitlerem na czele. Jego ojciec sympatyzował z nazistami i był nawet członkiem partii. Pod koniec II wojny młody Habermas został zwerbowany do Hitlerjugend i wysłany na front wschodni.

Po wojnie, będąc obserwatorem procesów norymberskich oraz widząc ogrom tragedii spowodowanych przez wojnę, zdecydowanie odciął się od Trzeciej Rzeszy: Wszyscy zobaczyliśmy, że żyliśmy w zbrodniczym systemie politycznym (All at once we saw that we had been living in a politically criminal system). Uświadomienie sobie tego, miało trwały wpływ na jego twórczość.

Jürgen Habermas studiował w kilku ośrodkach akademickich, najpierw filozofię, następnie również socjologię. Najpierw w 1949 roku podjął studia filozoficzne na uniwersytecie w Göttingen, ale już po roku przeniósł się na uczelnię w Zürichu. Jednak również tam nie był długo, ponieważ po kolejnym roku przeniósł się na Uniwersytet w Bonn, gdzie w 1954 roku obroną swojego doktoratu (Absolut i historia: schizma w myśli Schellinga) ukończył studia.

Jako wybitny myśliciel wypłynął jednak już w 1953 roku, kiedy napisał głośny artykuł krytykujący znanego filozofa Martina Heideggera i jego nazistowskie sympatie. W 1956 roku podjął dalsze studia filozoficzne i socjologiczne we Frankfurcie nad Menem na Uniwersytecie Johanna Wolfganga Goethego. Jednak ze względu na duże różnice poglądów między nim a przedstawicielami szkoły frankfurckiej (m.in. Theodor Adorno i Maks Horkheim ostro krytykowali jego doktorat, a on sam krytykował całą szkołę frankfurcką) przeniósł się na Uniwersytet w Marburgu gdzie dokończył habilitację.

W 1962 roku został profesorem nadzwyczajnym filozofii na Uniwersytecie w Heidelbergu, a w 1964 powrócił do Frankfurtu nad Menem za namową swojego wcześniejszego krytyka Theodora Adorno i przejął katedrę po Maksie Horkheimerze. Pracował zatem jednocześnie na obu uczelniach, lecz odszedł z nich w 1971 roku, kiedy został dyrektorem Instytutu Maksa Planka w Starnbergu. Na początku lat osiemdziesiątych znów powrócił do Frankfurtu i tam pracował jako dyrektor Instytutu Spraw Społecznych aż do emerytury, na którą przeszedł w 1994 roku.

Jednak emerytura nie była końcem jego kariery i aktywności. Habermas przez całe swoje życie zawodowe bardzo dużo pisał i publikował. Również pozostając na emeryturze regularnie publikuje, pisze, a jego opinie są szeroko komentowane, czego dowodem jest chociażby zajęcie drugiego miejsca w ubiegłorocznym rankingu The Top 100 Global Thought-Leaders.

Jürgen Habermas jest dzisiaj uznawany za jednego z najważniejszych teoretyków socjologii i przedstawicieli tzw. teorii krytycznej. Jako jeden z nielicznych podjął próbę stworzenia jednolitej teorii społecznej. Jerzy Szacki pisał o nim: Rozmaitość i obfitość jego lektur jest wprost oszałamiająca. Zdaje się nie pomijać nikogo i niczego, na wszystko znajdując miejsce w tworzonej przez siebie wielkiej syntezie.

W swojej długiej karierze tworzył między innymi z Niklasem Luhmannem (Theorie der Gesellschaft oder Sozialtechnologie. Was leistet die Systemforschung?), a kilka lat temu wydał książkę z Josephem Ratzingerem, ówczesnym papieżem Benedyktem XVI (Dialektyka sekularyzacji). Jednak jego najbardziej znanym dziełem jest dwutomowa Teoria działania komunikacyjnego z 1981 roku.

Największy wpływ na teorię społeczną Jürgena Habermasa miał Karol Marks i jego materializm historyczny. Jednak nie wiązało się to bynajmniej z akceptacją marksizmu jako ruchu politycznego, a bardziej jako pewnej ciekawej orientacji filozoficznej. Często wypowiadał się i pisał na tematy polityczne i był odbierany zdecydowanie bardziej jako liberał niż marksista.

Jednym z jego ważkich osiągnięć jest filozoficzna refleksja nad istotą nauki. Nad ograniczeniami pozytywizmu oraz epistemologii w nauce. Odrzucił podział na nauki ścisłe i humanistyczne, a stworzył nowy, w którym wyróżnił nauki empiryczno-analityczne, historyczno-hermeneutyczne i krytyczne.

W teorii Habermasa występują trzy wymiary rzeczywistości społecznej. Są to „praca”, „interakcja” i władza. Te trzy pojęcia leżą u podstaw jego najsłynniejszej teorii, teorii działania komunikacyjnego. Punktem wyjścia stały się praca i interakcja, gdzie ta pierwsza to wszelkie działania mające na celu podporządkować człowiekowi świat przyrody, natomiast druga wszelkie działania o naturze komunikacyjnej.

Habermas nie zadowala się jednak prostym opisem rzeczywistości społecznej. Jego celem jest dojście do sedna interakcji. Zdekonstruowanie jej i udoskonalenie w taki sposób, żeby przebiegała bez żadnych zakłóceń i prowadziła do zgody pomiędzy jej partnerami. Ważne miejsce w w jego teorii zajmuje zatem emancypacja. Wyzwolenie się człowieka z wszelkich ideologii. Właśnie stąd postulat nauk krytycznych, czyli takich, które będą demaskować różnice między ideologią, a rzeczywistością.

Przytoczenie tutaj chociażby pobieżnego przeglądu teorii Habermasa byłoby niemożliwe i właściwie niepotrzebne. Mam jednak nadzieję, że ten krótki szkic postaci zachęci do bliższego przyjrzenia się dorobkowi tego wybitnego socjologa, ponieważ jak pisze Jerzy Szacki: Co prawda lektura Habermasa wymaga niejakiego samozaparcia (…)Trud(…) z pewnością się jednak opłaca, ponieważ zapewnia wprowadzenie w kluczowe zagadnienia współczesnej teorii i metateorii socjologicznej ujęte w kontekście myśli filozoficznej i politycznej.

 

Dziękuję pani doktor Danucie Berlińskiej za pomoc w poszukiwaniu i dotarciu do materiałów.

Bibliografia:

Jasińska-Kania, J. (2006) Teoria działania komunikacyjnego, systemu i świata przeżywanego. [w:] Jasińska-Kania, J., Nijakowski, L.M., Szacki, J., Ziółkowski, M. red. (2006) Współczesne teorie socjologiczne. Tom 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, s. 965-968.

Szacki, J. (2003) Historia myśli socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

Turner, J.H. (2006) Struktura teorii socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

http://www.gdi.ch/media/News/Global_Thought_Leader_1_EN.pdf[dostęp 16.06.2014]

http://www.egs.edu/library/juergen-habermas/biography/[dostęp 16.06.2014]

http://www.habermasforum.dk/index.php?type=biography[dostęp 16.06.2014]

2 thoughts on “SYLWETKA MIESIĄCA: JÜRGEN HABERMAS”

  1. Dlaczego nigdzie w treści artykułu nie ma informacji, że Habetmas był jednym z głównych ideologów neomarksizmu?

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *