POJĘCIE TYGODNIA: PRESTIŻ ZAWODÓW

Stratyfikacja społeczna to pewnego rodzaju układ pozycji hierarchicznie ułożonych, który opiera się na przypisywaniu jednostek do określonych pozycji oraz nagradzaniu ich za odpowiednie działania i zachowania zgodne z posiadaną rolą lub pełnioną funkcją. Jedną z ważniejszych nagród oprócz dóbr materialnych jest właśnie prestiż. W socjologii prestiż jest rozumiany jako subiektywne kryterium stratyfikacji, oparte na wykształceniu, wykonywanym zawodzie, stylu życia czy dochodach.

Przyjmujemy, że pojęcie prestiżu pojawiło się w socjologii dzięki Maxowi Weberowi, który użył pojęcia Ehre, czyli szacunek, honor, zaszczyt i godność, które miało zdefiniować jeden z wymiarów zróżnicowania społecznego tuż obok wymiaru władzy i statusu, które zdaniem Webera przypisywano jednostkom posiadającym wiedzę, władzę i dobra materialne (Weber 1975). Z upływem czasu w naukach społecznych doszło jednak do zmiany definicji prestiżu.

Sztompka (2002: 331-336) prestiż rozumie jako szacunek społeczny i uznanie wyrażane dla grupy lub jednostki, stanowiące obok władzy i bogactwa dobro rzadkie, który też tworzy społeczne nierówności.

Z kolei zdaniem znanego polskiego socjologa Henryka Domańskiego, prestiż stanowi: „rozległą sferę ocen (…). Przypisuje się go innym ludziom za inteligencję, wiedzę, dobrą aparycję, za odgrywane role społeczne, zajmowane stanowiska i za sukcesy życiowe. (…) nazwy prestiż używa się do wyodrębnienia w znaczącą całość rozproszonych przejawów mieszaniny szacunku, respektu i godności” (Domański, 1999: 9-10).

Zatem prestiż społeczny można rozumieć zarówno jako zjawisko (uprzywilejowania lub upośledzenia), jako relację (okazywanie i odbieranie prestiżu) lub cechę (prawo do oczekiwania i odbierania prestiżu).

Prestiż pełni cztery podstawowe funkcje, do których należą integracja, kultywowanie wzorów i usuwanie napięć, adaptacja oraz wyznaczanie celów – czyli cztery warunki stabilności systemu zdefiniowane przez Talcota Parsonsa (AGIL). Po za tym w zależności od kryterium podziału prestiżu wyróżnia się w socjologii rozmaite jego rodzaje (Domański 1999). I tak na przykład rozróżniamy prestiż:

  1. Społeczny związany z zajmowaną pozycją, zależny od sposobu pełnienia danej roli społecznej i osobistych cech, np.: autorytet (Domański, 1999: 15, 36-46).

  2. Sytuacyjny, który charakteryzuje się krótkim trwaniem i zależnością od konkretnych okoliczności, jest też zinstytucjonalizowany i skodyfikowany.

  3. Pozycyjny – związany z pełnioną funkcją, pozycją, zawodem.

  4. Środowiskowy jest ograniczony do konkretnej kategorii lub grupy, instytucji (np.: profesorów uniwersytetów, lekarzy czy prawników) oraz powszechny – np. prestiż zbiorowy dla studentów znanej uczelni.

  5. powstający podczas bezpośrednich interakcji.

  6. Konwencjonalny – występuje on czasami razem z prestiżem zinstytucjonalizowanym.

Ostatnich kilkadziesiąt lat wpłynęło na zmianę hierarchii wartości i prestiżu, szczególnie w tym aspekcie pozycyjnym, którego źródeł należy się doszukiwać w zasadach funkcjonowania struktury społecznej (Domański 1999: 87). W Polsce w czasie przechodzenia od systemu socjalnego do systemu kapitalistycznego zawody zaczęły tracić swoją pozycję.

Jak wiadomo niektóre zawody są cenione bardziej, inne mniej; jedne postrzegane są jako szczególnie użyteczne, wymagające większego wysiłku, umiejętności, większej odpowiedzialności, inne z kolei są w opinii społecznej mniej istotne. Za pomocą badań sondażowych zbadano, jakim prestiżem cieszą się konkretne zawody i funkcje, a dzięki danym z poprzednich lat udało się zrobić zestawienie obecnych wyników z poprzednimi i prześledzić zmiany do jakich doszło w hierarchii prestiżu zawodów.

Analiza badań prowadzonych w różnych okresach od 1958 do 2008 pokazuje, że kształtowanie się hierarchii prestiżu, pomimo tak wielkich zmian systemowych, jest stałe. Jednak zauważyć też można, że zgodność oceniania prestiżu zawodów z upływem czasu maleje, ponieważ ludzie zaczynają coraz bardziej indywidualnie podchodzić do różnych ról zawodowych, poza tym w świadomości społecznej dawna wysoka wartość posiadania prestiżu zaczyna dziś być mniejsza (Domański, Sawiński, Słomczyński 2010). Poziom zgodności ocen prestiżu w społeczeństwie w latach 80. uległ zmianie, czego efektem było zmniejszenie się korelacji występującej pomiędzy zarobkami a wykształceniem i prestiżem zawodów (obniżenie z 0,32 do 0,23, gdzie w Anglii wynosiła 0,46 a w Australii i Holandii 0,69). W latach 90. rozbieżność tych ocen jeszcze bardziej wzrosła. Dawniej władza i bogactwo dawały wysoką pozycję jednostce, dziś nie jest to już takie oczywiste, poza tym w wyniku wielu zmian, podziału pracy jak i wielu innych czynników władza i bogactwo tracą na znaczeniu. Zdaniem Domańskiego prestiż od zawsze koreluje z systemem wartości, jest on elementem, który informuje nas o tym co jest istotne w danym momencie, jest odbiciem rzeczywistości (oczekiwania ludzi). Prestiż w pewnym sensie stanowi stały element życia społecznego, bo prestiż istnieje zawsze, zmieniają się tylko jego kryteria. Podobnie rzecz się ma z prestiżem zawodów, w zależności o tego na co akurat jest zapotrzebowanie w społeczeństwie (naukowcy, inżynierowie), to tym zawodom ludzie będą przypisywać wysoką rangę.

Od końca lat dziewięćdziesiątych, doszło do pewnych zmian w hierarchii prestiżu zawodów. Ogólnie rzecz biorąc jest tak, że większość zawodów z listy jest obecnie bardziej ceniona niż miało to miejsce w latach 90. Zawody, których pozycja jest obecnie wyraźnie lepsza, to głównie profesje oparte na pracy fizycznej. Tak więc wyższe miejsca w hierarchii prestiżu zajmują teraz takie zawody, jak: robotnik wykwalifikowany i niewykwalifikowany, rolnik, górnik, a także pielęgniarka, właściciel małego sklepu i urzędnik. Z kolei niewielkie zmiany zaobserwować można w przypadku takich zawodów, jak: lekarz, inżynier, policjant czy dyrektor fabryki, chociaż można przyznać, że ich pozycja na skali społecznego prestiżu jest raczej stała. Podobną pozycję jak w latach 90. zajmuje profesor uniwersytetu, który to zawód jest niezmiennie najwyżej ceniony przez Polaków. Po za tym stały jest społeczny wizerunek takich profesji, jak: żołnierza zawodowego, właściciela dużej firmy, dziennikarza, księdza oraz maklera giełdowego.

Zmianom nie uległo również miejsce, jakie na skali prestiżu zawodów zajmuje radny gminny czy działacz partii politycznej, którzy to w opinii społeczeństwa wciąż znajdują się na samym dole hierarchii. Chociaż znaczny spadek prestiżu dotyczy przede wszystkim niektórych zawodów związanych właśnie z władzą. Po za tym spadkiem niższe miejsce zajmują też obecnie takie zawody, jak nauczyciel oraz sędzia.

Ostatnie badania przeprowadzone w 2013 roku pokazują jeszcze drobne zmiany do jakich doszło w ciągu tych 5 lat, od prowadzonych ostatnio badań. Wysoko cenione zawody obecnie to te, które oparte są na pracy fizycznej lub te kojarzone z pewnego rodzaju przedsiębiorczością. Od 2008 roku wyższy prestiż zyskały takie zawody, jak: robotnik wykwalifikowany i niewykwalifikowany, sprzątaczka, sprzedawca w sklepie , właściciel małego sklepu i rolnik. Po za tym zyskali również: przedsiębiorca – właściciel dużej firmy oraz inżynier pracujący w fabryce.

Jednak najbardziej spektakularny jest społeczny awans robotnika wykwalifikowanego, ponieważ w porównaniu z rokiem 1999 jego pozycja w hierarchii prestiżu wzrosła aż o szesnaście miejsc – z 19 na 3. Podobny wzrost pozycji odnotowujemy również w przypadku robotnika niewykwalifikowanego (awans o pięć pozycji), oraz rolnika (awansował z dwudziestej pozycji na dziewiąte miejsce), jak i właściciela małego sklepu (awans z dwudziestej czwartej pozycji na szesnaste miejsce.

Niewielkie spadki prestiżu obserwujemy natomiast w stosunku do roku 2008 w przypadku zawodów inteligenckich. Spadła pozycja profesora uniwersytetu, a także sędziego, lekarza i dziennikarza. Jednak zmiany te są niewielkie.

Obecnie, co jest zaskakujące, najwyższym prestiżem zawodowym cieszy się wśród Polaków strażak. Wciąż wysoko cenione są także zawody profesora uniwersytetu, robotnika wykwalifikowanego oraz górnika. Nieco mniejszym prestiżem cieszą się: inżynier pracujący w fabryce, pielęgniarka, nauczyciel oraz lekarz, a najmniejszym: stanowiska związane z polityką i władzą. Na samym dole listy zawodów cieszących się uznaniem znajdują się: minister, radny gminny oraz poseł na Sejm i działacz partii politycznej.

Podsumowując należy powiedzieć, że po pierwsze zmiany do jakich doszło w hierarchii prestiżu zawodów są wynikiem zapoczątkowanym już kilka lat wcześniej w procesie dowartościowywania zawodów powszechnych, opartych na pracy fizycznej, na czym tracą zawody, które wymagają wieloletniego kształcenia i odpowiedniej edukacji, a w tym nasz zawód socjologa.

Po drugie, przyczyną zmian prestiżu może być kryzys gospodarczy, ponieważ trudna sytuacja na rynku pracy i bezrobocie powodują, że ludzie wyżej cenią pracę na stanowisku pracownika najemnego, a na rynku poszukuje się zawodów, które opierają się na samodzielnej pracy fizycznej i takich, które dają możliwość samozatrudnienia lub kojarzone są ze sferą produkcyjną.

Źródła:

  1. Domański H., Słomczyński K. M., Sawiński Z. (2010). Prestiż zawodów w obliczu zmian społecznych: 1958 – 2008. W: Studia Socjologiczne, 4 (199).

  2. Domański H. (1999). Prestiż. Wrocław: Wydawnictwo FUNNA.

  3. Domański H., Sawiński  Z. (1991). Wzory prestiżu a struktura społeczna. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum.

  4. Weber M. (1975). Klasy, stany, partie – podział władzy w obrębie wspólnoty, [w:] Derczyński W., Jasińska-Kania A., Szacki J. (red.): Elementy teorii socjologicznych. Warszawa: PWN, s. 415-416.

  5. Sztompka P. (2002). Socjologia. Analiza społeczeństwa. Kraków.

  6. http://krytyka.org/prestiz-na-co-dzien-socjologiczna-idea-prestizu-oraz-zmiany-jego-hierarchii-we-wspolczesnym-spoleczenstwie-polskim/ [dostęp: 3 maja 2014]

  7. http://www.google.com/url?q=http://www.is.uw.edu.pl/wp-content/uploads/02_Doma%25C5%2584ski.pdf&sa=U&ei=E85kU8yDHMaK0AWojIDgCQ&ved=0CCEQFjAC&usg=AFQjCNEN6u-Axjqab3_31je9pHnkg3NL1g [dostęp: 3 maja 2014]

  8. Badania CBOS: Prestiż zawodów. Badania przeprowadzone w 2008. BS/8/2009

  9. Badania CBOS: Prestiż zawodów. Badania przeprowadzone w 2013. BS/164/2013

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *