Sylwetka miesiąca: Emile Durkheim

Emile Durkheim – ( 1858 – 1917 ) francuski socjolog i filozof, twórca tzw. francuskiej szkoły socjologicznej. Jeden z klasyków socjologii. Był prof. Uniwersytetu w Bordeaux oraz twórcą czasposima socjologicznego “ L’Annee sociologique”, będącego organem utworzonej przez niego szkoły. Jego koncepcje miały głęboki wpływ na nauki humanistyczne i kulturę Francji.

Koncepcja socjologii Durkheima opierała się na pozytywistycznej teorii nauki, która wzorowała się na naukach indukcyjnych (określanie faktów socjologicznych i jej elementów składowych , które były podstawą do stawiania hipotez w oparciu o opracowane metody badawcze). Durkheim głosił, że zjawiska społeczne należy traktować tak jak “rzeczy”, tzn podchodzić do nich bez jakichkolwiek uprzedzeń i wziętych z góry założeń oraz badać je w taki sam sposób, w jaki badają swój przedmiot nauki przyrodnicze (“pozytywne”). Z tą dyrektywą metodologiczną wiązał on program reformy dotychczasowego sposobu uprawiania socjologii i szczegółowych nauk społecznych.

Koncepcje metodologiczne Durkheima były oparte na założeniach socjologizmu i związanej z nimi ogólnej teorii społeczeństwa. Ośrodek tej teorii stanowiła koncepcja świadomości zbiorowej, której przejawem są fakty społeczne. Socjologia opiera się na obserwacji przejawów świadomości społecznej, a nie stanów psychicznych jednostki. Ma to zapewnić empiryczność tej nauki. Durkheim do swoich badań używał listów, życiorysów, pamiętników dotyczących osobistych przeżyć jednostki, ale preferował: kodeksy prawne, dogmaty religijne, normy etyczne, które wyrażały świadomość zbiorową. Teoria świadomości zbiorowej była podstawą jego głośnej teorii religii i moralności, w której centrum znajdowała się problematyka więzi i solidarności społecznej.

Według teorii E.Durkheima religia stanowi podstawowy składnik życia społecznego. Twierdził on, że religia jest jednolitym systemem wierzeń i praktyk odnoszących się do rzeczy świętych, tzn. wierzeń i praktyk łączących w jedną wspólnotę moralną zwaną kościołem wszystkich, którzy je wyznają.. Religia pełni istotną funkcję społeczną – tworzy, utrzymuje i wzmacnia solidarność społeczną. Uroczystości religijne skupiają ludzi wywołując w nich jedność doznań i przeżyć społecznych, wzmacniają łączące ich więzi.

Człowiek jest istotą rozdartą pomiędzy duszę i ciało, zmysły i rozum, instynkt i świadomość (homo duplex). Istnieje pomiędzy nimi antagonizm. Człowiek chcąc postępować moralnie musi zadawać gwałt swojej zwierzęcej naturze. Wchodząc w życie religijne bierze na siebie inną naturę, staje się innym człowiekiem. Jest coś świętego (sacrum), co powoduje w jednostce uczucia szacunku i lęku, które to skutkują w powściąganiu naturalnych odruchów i rezygnacją w zaspokajaniu przemożnych kiedy indziej potrzeb organizmu.

Emil Durkheim swoje obserwacje religii wykorzystywał m.in. w badaniach samobójstwa jako zjawiska społecznego. W oparciu o statystyki wykazał, że najwięcej samobójstw występuje wśród wolnomyślicieli, następnie wśród grup religijnych protestanckich, mniej wśród katolików, a jeszcze mniej wśród Żydów. Nie wynikają one bynajmniej z dogmatów wiary, ile z wewnętrznej integracji tych grup. Protestanci są indywidualistami i są bardziej odizolowani od innych jednostek. Inne grupy religijne trzymają swoich członków w zwartej grupie, co daje im oparcie i poczucie większej mocy poprzez bycie z innymi. Na następnych miejscach w klasyfikacji samobójstw znajdują się: samobójstwa egoistyczne (wywołane odosobnieniem od grupy: ludzie marginesu, bez rodzin, nie należący do żadnych grup religijnych), samobójstwa anomiczne (wywołane rozkładem grup: kryzys ekonomiczny, przewroty polityczne), samobójstwa altruistyczne (wchłonięcie jednostki przez grupę do zatracenia poczucia indywidualności i poświęcenie dla grupy staje się oczywiste).

Koncepcje Durkheima zwłaszcza odnoszące się do wychowania, stanowiły socjologiczne uzasadnienie ideologii i polityki francuskiej w przededniu I wojny światowej. Wywarły one silny wpływ na rozwój humanistyki, a zwłaszcza socjologii we Francji w okresie miedzywojenym.

Durkheim był praktykiem, wykorzystywał metody empiryczne, oparte na faktach społecznych i dobrze zdefiniowanym przedmiocie badań. Swoje obserwacje kierował na „przejawy świadomości społecznej”, a nie na stany psychiczne jednostki.

Jego głowne prace:

  • De la devision du travail social (1893)
  • Zasady metody socjologicznej (1899, wyd. polskie 1970)
  • Elementarne formy życia religijnego.System totemiczny w Australi (1912, wyd. polskie 1990)

 

Bibliografia:

  • E. Tarkowska: Ciągłość i zmiana w socjologi francuskie: Durkheim, Mauss, Levi-Strauss. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974.
  • J. Szacki: Durkheim. Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1964.
  • M. Władyka: Teoria faktu społecznego w systemie socjologicznym Emila Durkheima. Wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974.

autor: Angelika Chronowska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *